DCSIMG
Skip Global Navigation to Main Content
نشریات

آب + بهداشت = زندگی

مدیریت هوشمندانه آب باعث حفظ جان انسان ها می شود

28 ژوئيه 2011
Students spreading water bottles in sun to purify water (AP Images/Khalil Senosi)

طی 15 سال گذشته، پژوهشگران و کارشناسان راهکارهای نوآورانه جدیدی را برای تصفیه مطمئن و موثر آب توسعه داده اند. در این عکس، دانش آموزان در کنیا در حال قرار دادن بطری های آب زیر نور خورشید هستند.

نوشته جیمی بارترام و باربارا والاس

"آب آلوده را نمی توان شستشو داد."

یک ضرب المثل آفریقای غربی

اهمیت آب در زمینه بهداشت، در تمدن ها و زمان های مختلف امری شناخته شده بوده است، و اکنون در قرن بیست و یکم نیز به همان اندازه دوران امپراتوری رم – که پلینیوس بزرگ گفت: " In aqua sanitas" ( آب سرمنشا بهداشت و سلامتی است )، اهمیت دارد. به گفته سازمان بهداشت جهانی، در صورتی که بشر منابع آب خود را به صورتی مناسب مدیریت کند، از دسترسی مطمئن تمامی افراد به آب آشامیدنی سالم و رعایت ضوابط اولیۀ پاکیزگی اطمینان حاصل کند، و اقدامات اساسی در زمینه به کاربستن اصول بهداشتی را توسعه و ترویج دهد، ما قادر خواهیم بود سالانه جان 1.8 میلیون نفر را – که اکثر آنها را کودکان تشکیل می دهند – نجات دهیم.

فهرست بیماری هایی که ما می توانیم از آنها جلوگیری کنیم، بسیار قابل توجه است. برخی از بدترین انواع بیماری ها در جهان در این فهرست قرار دارند؛ که بدترین مورد آن بیماری های ناشی از اسهال است که بیش از مجموع بیماری های HIV/AIDS، سل و مالاریا سبب مرگ کودکان می شود. بیماری های ناشی از اسهال شامل شیوع مرگبار بیماری هایی مانند وبا، تیفوئید و اسهال خونی است. اسهال همراه با سوتغذیه، سبب ایجاد چرخه ای مرگبار می شود که عامل مرگ بسیاری از کودکانی است که پیش از آن به علت تداوم ابتلاء به اسهال ضعیف شده اند.

سایر بیماری های ذکرشده در این فهرست، بی درنگ به ذهن خطور نمی کنند. تراخم ( ورم ملتحمه چشم )، عامل اصلی و قابل پیشگیری نابینایی در جهان است. این بیماری از طریق به کاربستن یک روش غذایی ساده شستن صورت و استفاده توام با نظافت از مستراح قابل پیشگیری است؛ زیرا حشرات ناقل باکتری Chlamydia trachomatis، که عامل این بیماری است، در مدفوع انسانی تخم گذاری و تولید مثل می کنند. Schistosomiasis و یا bilharzia، یک بیماری انگلی است که 200 میلیون نفر در سرتاسر جهان به آن مبتلا هستند، و نیمی از این مبتلایان در آفریقا زندگی می کنند. این بیماری پس از مالاریا، دومین بیماری انگلی ویرانگر اجتماعی- اقتصادی به شمار می رود، اما انگل Schistosomiasis که این بیماری را منتقل می کند، به عوامل زیر نیاز دارد؛ مدفوع انسان که از طریق آن بتواند وارد آب دریاچه ها و برکه ها شود ( قابل پیشگیری از طریق بهبود شبکه های فاضلاب )؛ آلودگی نوع خاصی از حلزون ها ( قابل پیشگیری از طریق تقویت مدیریت منابع آب )؛ و آلوده کردن انسان با ورود پیله نوزاد این انگل به بدن از طریق آب ( قابل پیشگیری از طریق به حداقل رساندن تماس با آب آلوده هنگام شنا کردن، کار کردن در آب، و یا برداشتن آب برای انتقال آن به خانه ).

آب سرمنشا بهداشت و سلامتی است، در عین حال با چالش های متعدد قرن بیست و یکم نیز روبرو است. گرمای داخل ساختمان ها و مواد مدرن به برخی از انواع باکتری ها این امکان را می دهد تا در سیستم های آب رسانی رشد کنند. معمولاً کارشناسان توجه چندانی به این باکتری ها که به طور طبیعی در محیط های آبی زندگی می کنند، ندارند، اما برخی از این موارد بسیار خبرساز می شود. در ژوئیه سال 1976، علت مرگ تعدادی از نیروهای نظامی ایالات متحده که در خارج از کشور مستقر بودند، یک نوع خاص از باکتری اعلام شد که تا پیش از آن ناشناخته بود. این باکتری پس از آن، Legionella pneumophila نامیده شد. از آن زمان تا کنون، صدها مورد شیوع این بیماری که هرساله تنها در ایالات متحده موجب ابتلای 18.000 نفر می شود تایید شده است. سایر خطرات ناشی از باکتری ها و ویروس هایی که در آب رشد و نمو می کنند، به طور فزاینده ای در حال شناخته شدن است. برخی از طریق دهان، برخی از طریق تماس بدنی، و برخی دیگر نیز از طریق تنفس وارد بدن انسان می شوند – به عنوان مثال، تنفس بخار آب هنگام دوش گرفتن با آب آلوده.

به موازات استفاده ما از راهکارهای بسیار پیچیده و مدرن در زمینه مدیریت آب – مانند دستگاه های تهویه مطبوع که با آب خنک کار می کنند؛ نمایشگرهای فواره ای؛ دستگاه هایی که دارای لوله کشی داخلی هستند و سیستم های عظیم تامین آب در ساختمان های بزرگ – احتمال بروز اینگونه مشکلات نیز افزایش می یابد. حتی پیشرفته ترین روش هایی که ما اکنون برای حصول اطمینان از پاکیزگی آب بکار می بریم نیز مخاطرات خاص خود را دارند. فرایندهای تصفیه آب مانند نمک زدایی، موجودات زنده میکروسکپی و مواد شیمیایی سمی موجود در آب را از میان می برند، اما در عین حال تمامی مواد معدنی آب را نیز تصفیه می کنند. یک مبحث تحقیقاتی بسیار جالب، به بررسی این موضوع می پردازد که کاهش مواد معدنی در رژیم غذایی ممکن است برای سلامتی ما مضر باشد –بیشترین نگرانی در زمینه احتمال تاثیر کمبود مواد معدنی بر سلامت قلب و عروق است.

تحقق بخشیدن به آب سرمنشا بهداشت و سلامتی است، هدفی اساسی به شمار می رود. بدیهی است که کشورها باید منابع آب خود را به صورتی مناسب مدیریت ه و اطمینان حاصل کنند که تمامی افراد به آب آشامیدنی سالم، و بهداشت [شامل مستراح و آبریز پاکیزه] و شستشوی دست، به طور مناسب دسترسی دارند. برخی از کشورها از چندین دهه پیش به گونه ای موثر با این چالش ها مقابله کرده اند. اکنون این سوال مطرح می شود که چرا هنوز آب یک مشکل بهداشتی بسیار مهم در سرتاسر جهان به شمار می رود. آمار موجود در این زمینه بسیار تکان دهنده است: به طور تقریبی، تنها در حدود نیمی از خانواده های جهان دارای آب لوله کشی، و یا یک مستراح و سرویس بهداشتی ساده هستند. بدون وسیلۀ اولیه و اساسی، تصور دستیابی به پیشرفتی واقعی هم دشوار است. آینده چندان امیدبخش به نظر نمی رسد. با سرعت کنونی پیشرفت، در سال 2015 بیش از 1.5 میلیارد نفر از مردم جهان در خانه هایی بدون آب لوله کشی و سرویس بهداشتی مطمئن زندگی خواهند کرد.

ادامه فرایند کنونی، پاسخگوی نیازها نخواهد بود

آیا راهکار این چالش ادامه فرایند کنونی – با سرعتی بیشتر است؟ حفر چاه ها و ساختن آبریزها، ایجاد منابع آب لوله کشی شده و فاضلاب های بهداشتی؟ شاید پاسخ منفی باشد.

تجربه نشان داده است که انسان ها برای هرچیزی که در آن شریک نبوده و نقش نداشته باشند، ارزشی قائل نیستند – واین امر منجر به از میان رفتن و یا شکست زودهنگام آن می شود. به همین دلیل، تلاش های سازمان های خیریه و نهادهای مختلف برای حفر چاه در محله های مختلف مناطق روستایی، به آن اندازه که باید سودمند نیست – در هر مقطع زمانی، در حدود 48 درصد از چاه های حفرشده در کشورهای جنوب صحرای آفریقا مورد استفاده قرار نمی گیرند. در حقیقت، بهبود کارآیی و نگهداری زیرساخت های موجود، نسبت به ایجاد زیرساخت های جدید کم هزینه تر و کارآمدتر است، گرچه تقویت کارآیی زیرساخت های موجود نسبت به افتتاح طرح های جدیدی دارای تاثیرگذاری کمتری بوده و عکس های کمتری را می توان از آن چاپ کرد. علاوه بر این، مزایای واقعی بازسازی یک چاه در یک محله ممکن است چندان برای خانواده های آن محله نمود نداشته باشد. اگر یک چاه جدید نسبت به منبع قدیمی تامین آب در محله، به خانه های اهالی آن محله نزدیکتر نباشد، در عمل حفر آن چاه به معنای لزوم پیمودن مسیری طولانی – چند بار در روز – برای آوردن آب است، که این امر خود به معنای از میان رفتن زمان اشتغال به کار و یا حضور در مدرسه – عموماً برای زنان و کودکان – است. حتی در صورتی که یک چاه به درستی حفر شده باشد نیز شواهد نشان دهنده آن است که آب آن چاه معمولاً تا زمان مصرف آلوده می شود.

مشکل ترتیبات مربوط به ایجاد وسایل پاکیزگی و بهداشت نیز به سادگی مساله پیچیده تامین آب آشامیدنی سالم قابل حل نیست. برای بسیاری از کسانی که در کشورهای پیشرفته زندگی می کنند، دارای استفاده از مستراح های مجهز به سیفون به اندازه ای عادی است که تصور نوع دیگری از سیستم تخلیه برایشان دشوار است. اما این یک تصادف تاریخ – وناشی از شرایط خاص در زمان انقلاب بهداشت و سلامتی در حدود یکصد سال پیش است و اکنون در برخی از کشورهای صنعتی رواج دارد. و این لزوماً برای هر منطقه ای از جهان فکر مناسبی به شمار نمی رود. عمل ساده کشیدن سیفون توالت به معنای استفاده از منابع کمیاب آبی است که می تواند به جای آنکه با هزینه های گزاف، تصفیه و لوله کشی شود و برای شستن فضولات انسانی که خود یا باید مورد تصفیه قرار گیرد و یا محیط زیست را آلوده کند به کار رود، برای اهداف سودمند دیگری مورد استفاده قرار گیرد. همچنین نصب و کاربری سیستم های فاضلاب و مستراح های مجهز به سیفون پرهزینه است – و به همین دلیل احتمال آن کم است و حداقل در دوران کنونی، بکارگیری این سیستم ها در بسیاری از نقاط جهان از لحاظ اقتصادی نمی تواند توجیه پذیر و پایدار باشد.

پس راه حل این مشکل چیست؟ آیا هدف ما باید گسترش سیستم های آب لوله کشی شده مطمئن و شبکه های فاضلابی باشد که در مناطق شهری بسیاری از اقتصادهای در حال ظهور و کشورهای پیشرفته وجود دارد؟ پاسخ این سوال برای بسیاری از مناطق، به طور قطع مثبت است. اما این راه حل ها در تمامی مناطق کارآیی نخواهد داشت و نمی تواند پاسخی سریع و پایدار برای بسیاری از کشورهای در حال توسعه باشد.

خوشبختانه، نشانه های امیدوارکننده ای در زمینه راه حلهای جدید و نوآورانه برای مقابله با این چالش ها وجود دارد.

پژوهشگران و متخصصان در سازمان های بین المللی، دانشگاه ها و بخش های خصوصی و غیرانتفاعی، طی 15 سال گذشته راه حلهایی را برای تصفیه آب در داخل خانه و آشامیدنی کردن آب با هزینه ای بسیار پایین توسعه داده اند. این راه حلها به طور عمده دربرگیرنده موارد زیر است:

· از بین بردن آلودگی های آب داخل بطری ها با استفاده از نور خورشید.

· از بین بردن آلودگی آب با استفاده از مواد شیمیایی مانند کلر به صورت محلول و یا قرص.

· تصفیه آب از طریق عبور آن از میان لایه های شن، مواد سرامیکی، و یا مواد پیشرفته جدید.

· محلول های بسته ای تصفیه به منظور پاکسازی آب هر بار در یک سطل.

تمامی این موارد به خانواده هایی که آب خود را از طریق چاه و یا منابع سنتی دیگر مانند رودخانه ها و نهرها ( و یا حتی آب های لوله کشی شده نامطمئن ) تامین می کنند، کمک می کند تا سلامتی خود را زیر کنترل داشته باشند– به جای آنکه به طور ضمنی و مفهومی از آنها خواسته شود تا برای بهره مندی از سیستم بهبودیافته تامین آب در آینده ای نسبتاً دور "منتظر بمانند." برخی از گزارش ها نشان دهنده بهبود چشمگیر بهداشت و سلامتی، مانند کاهش 60 درصدی موارد ابتلاء به بیماری اسهال، در زمان بکارگیری این راه حلها در شرایط بحرانی است.

در حالی که اخبار خوشایند حاکی از آن است که نیمی از مردم جهان در حال حاضر در خانه های خود به آب لوله کشی شده دسترسی دارند، اخبار ناخوشایند نیز حاکی از آن است که تنها بخشی از این منابع آب، مطمئن و قابل اطمینان هستند. بهبود روش های مدیریت این سیستم ها به منظور حصول اطمینان از دسترسی مطمئن و قابل پیش بینی به آب در طول 24 ساعت شبانه روز و هفت روز هفته، خود چالشی واقعی به شمار می رود. طی دو دهه گذشته، یک گروه بین المللی تحت نظارت سازمان بهداشت جهانی، رویکردهای مدیریتی و علمی را در زمینه کاربرد سیستم های تامین آب بکار گرفته است. نتیجه این تلاش ها یک رویکرد مدیریتی جامع به نام "برنامه ریزی برای ایمنی و بی خطر بودن آب" است. برنامه ریزی برای ایمنی و بی خطر بودن بودن آب دربرگیرنده رویکردی پیشگیرانه است، تا بدین ترتیب به جای شناسایی و برطرف کردن مشکلات پس از توزیع و مصرف آب آلوده – مانند رویکرد نظارتی مرسوم – بتوان از این مشکلات جلوگیری کرد. این رویکرد می تواندهزینه های نظارت و بررسی آب در آزمایشگاه ها را به طرز چشمگیری کاهش دهد – که این کاهش هزینه ها در سرتاسر جهان و خصوصاً در کشورهای در حال توسعه و مناطق دورافتاده، که امکان تامین این هزینه ها در آنها وجود ندارد، بسیار سودمند است.

نقشی برای کارآفرینان

به تازگی، چهره های خلاق در عرصه بازرگانی و کارآفرینان در حال تلاش برای کمک به حل مشکل آب و سیستم های فاضلاب هستند – که در صورت عدم همکاری آنها حل این مشکل بسیار دشوار خواهد بود –. به عنوان مثال، به موازات گسترش روزافزون شهرنشینی در سرتاسر جهان، تامین آب برای مناطق گسترده فقیرنشین و حومه پیرامون شهرهای بزرگ، چالشی رو به رشد به شمار می رود. در مناطق فقیرنشین سرتاسر جهان، اغلب ترکیب مشکلات فنی با محدودیت های بودجه ای و فشارهای سیاسی، مانعی در مسیر تلاش های توسعه ای به شمار می رود. در بسیاری از کشورها برای مقابله با این چالش، دکه های فروش آب که توسط چهره های کارآفرین محلی اداره می شوند، راه اندازی شده اند. فروش آب از طریق این دکه ها مزیتی دوجانبه دارد؛ رهگذران فقیر می توانند در نزدیکی خانه خود به آب پاکیزه دسترسی داشته باشند، و این کارآفرینان نیز می توانند از این طریق امرار معاش کنند. اقدام دیگری که بسیار جالب تر است و در عین حال رواج کمتری نیز دارد، این است که برخی از این کارآفرینان در حال تلاش برای انتقال آب از طریق لوله کشی هستند – این شبکه های آب رسانی در مناطقی که احتمال تامین آب لوله کشی برای خانه ها از طریق سازمان های خدماتی محلی وجود ندارد، شامل شبکه ای کوچک از شلنگ هایی است که به ازای پرداخت حق اشتراک، آب را برای خانه های نزدیک تامین می کند.

آب و سلامتی، چالش های تاریخی و معاصر را با یکدیگر ترکیب می کنند و در عین حال، چالش های آینده را نیز به این ترکیب می افزایند. افزایش تقاضا برای مواد غذایی و در نتیجه آبیاری مزارع، سبب می شود تا فشار واردشده به منابع آب بیش از هر زمان دیگری باشد. فعالیت های بیشتر و گوناگون صنعتی، سبب افزوده شدن آلاینده های جدیدی به منابع آب می شود. این موارد و تردیدهای ناشی از تاثیر تغییرات آب و هوا، سبب می شود تا تضمین وجود منابع مناسب و کافی آب و سیستم های فاضلاب، پیچیده تر و پرهزینه تر از هر زمان دیگری باشد. در صورتی که مشکلات مدرن در زمینه آلودگی، رشد جمعیت، شهرنشینی و تغییرات آب و هوا موجبات کمیاب تر شدن منابع آب را که هم اکنون نیز کمیابند، فراهم آورند، بیماری های قدیمی مانند وبا ممکن است بار دیگر به طور گسترده ای شیوع یابد. در همان حال که ما راه حلهای جدیدی را برای مدیریت منابع آب به منظور تامین بهداشت و سلامتی عرضه می کنیم، این راه حها ممکن است خود به چالش های جدیدی دامن زنند و دارای آثار پیش بینی نشده ای باشند.

آب مایعی بسیار گرانبها است که نقشی اساسی در زندگی و سلامتی دارد. تاریخ طولانی تلاش های انجام شده برای تامین آب و سیستم های فاضلاب برای انسان ها، تنها می تواند در زمینه حل بخشی از چالش های قرن بیست و یکم به ما کمک کند. یک ضرب المثل کره ای می گوید: "اگر آب بالای رودخانه گل آلود باشد، آب پایین رودخانه پاکیزه نخواهد بود." کسانی که در بالای رودخانه قرار دارند – در سیاست، دولت، رسانه ها، و برنامه های توسعه ای – باید آب و فاضلاب را یکی از اولویت های خود قرار دهند، و با همکاری میلیاردها انسانی که در پایین رودخانه زندگی می کنند، برای یافتن راه حل هایی نوآورانه تلاش کنند، تا بدین ترتیب در دوران حیات ما به آب سرمنشا بهداشت و سلامتی است، جامه عمل بپوشانند.

دکتر جیمی بارترام، استاد رشته بهداشت عمومی در دانشکاه کارولینای شمالی در چپل هیل، و مدیر موسسه آب در UNC است. او هنگام همکاری با سازمان بهداشت جهانی، ده سال را در مناطق مرتبط با آب و سلامتی سپری کرده است و بیش از 20 سال در زمینه فعالیت های مرتبط با سیاست های عمومی در بیش از 30 کشور جهان تجربه دارد. بارترام در سال 2004 جایزه برتر سازمان بین المللی آب را برای فعالیت ها و دستاوردهای خود دریافت کرد.

دکتر باربارا والاس، مدیر بنیاد ارتباطی دانشکده بهداشت عمومی در دانشگاه کارولینای شمالی در چپل هیل است. او مدیریت و راهنمایی طرح HIV/AIDS در CARE USA در ایالت جورجیا و فدراسیون سازمان های صلیب سرخ و هلال احمر در ژنو را بر عهده داشته است. او همچنین معاون مرکز ملی خدمات بهداشتی انگلیس بوده است.